Alexander Etkind. Rusland. Een strijd tegen moderniteit. Zutphen, Mazirel Pers, 2026, vert. van ‘Russia against Modernity’ (2023).

De in Wenen werkende Russische hoogleraar Aleksandr Etkind heeft een boeiende studie geschreven over de kern van Poetins oorlog tegen Oekraïne. Hij noemt het ‘een beknopt boek over de sobere moderniteit en haar pompeuze, ouderwetse vijanden’ (7). Hij begint met het onderscheid te maken tussen paleomoderniteit en gaiamoderniteit. De eerste is de ouderwetse economie van staal, olie en buskruit, dus de politiek van de 19^e en 20^e eeuw ; gaiamoderniteit daarentegen is de koers om de klimaatverandering het hoofd te bieden en onze planeet te redden. Poetins doel was het de paleomoderniteit van het Sovjettijdperk te herstellen, dus ‘de heerschappij van olie, staal en rook, de verhevenheid van militaire macht, de gedwongen eenheid van het volk’ (17).

Toen de Russische regering geconfronteerd werd met het groeiende bewustzijn van klimaatverandering, reageerde ze met ontkenning, misleiding en militaire voorbereidingen (19). De stelling van Etkind is duidelijk : olie vervuilt eerst de directe omgeving, dan corrumpeert het de politiek die het verrijkt en ten slotte vergiftigt het de atmosfeer van de aarde (31). Volgens hem was de oorlog van Poetin niet alleen een ‘speciale operatie tegen het Oekraïense volk’, maar ‘ook een bredere operatie tegen de moderne wereld van klimaatbewustzijn, energietransitie en digitale arbeid’ (9). Poetin reageerde niet inert, maar was juist actief, zelfs proactief en vastberaden. Zijn ‘speciale operatie’ zou je in één woord kunnen samenvatten : ‘stopmodernisme’ (13). Enger zou je de drijvende kracht achter Poetins oorlog kunnen zien als ‘jaloezie’ jegens Oekraïne’ (97).

Het beeld dat de auteur van Rusland schetst is dramatisch. Een waslijst :

• de milieuproblemen waren enorm (de permafrost is aan het verdwijnen)
• het gemiddelde inkomen daalde sinds 2012 (lager dan in Libanon of Bulgarije)
• de goed opgeleide bevolking van het rijke land Rusland is arm en onvrij (27)
• de binnenrollende oliedollars zorgden ervoor dat er in de ontwikkeling van de bevolking niet meer geïnvesteerd werd, de verkoop van fossiele brandstoffen zorgde voor voldoende inkomsten, de bevolking werd ‘overbodig’ (29), ze wordt verwaarloosd en wordt wanhopig (49)
• in 2020 was zonne- en windenergie goed voor minder dan 0,5 % van de energieproductie in Rusland (in Duitsland 42 %, in China 10 %)
• Rusland is een van de meest ongelijke landen ter wereld en wereldleider op gebied van belastingontduiking ; 58 % van de nationale rijkdom is in handen van 1 % aan de top (66)
• de armoede is overweldigend (68)
• het post-Sovjet Rusland is een militocratie (het land wordt geregeerd door militairen en veiligheidsmensen) (69)
• door de oorlog vluchtten honderdduizenden goed opgeleide Russen naar het buitenland (maar deze massale migratie is volgens de auteur wel een ‘zegen voor de poetinistische staat’ : Poetin was nu verlost van potentiële criticasters)
• nu teert het land op ‘onverdiende inkomsten uit fossiele brandstoffen en onverdiende bescherming door kernwapens’ en dit leidt tot ‘een onbeproefde en overmoedige elite’. Door de oorlog kwam hun ‘incompetentie, arrogantie en onmacht’ aan het licht (75)
• in het eerste decennium van Poetins bewind bemoeide het Kremlin zich niet met kunst of wetenschap, maar pseudowetenschap en ‘alternatieve’ geschiedenis circuleerden op grote schaal en werden aangemoedigd door hogerhand (78) ; de media spuwen ‘antimoderne woede en bekrompen nationalisme’ uit (80)
• het internet werd aan banden gelegd (in 2014 noemde Poetin het internet ‘het CIA-project’) (81), Facebook, Twitter, Google, Wikipedia moesten eraan geloven
• in 2022 verliet Rusland het Bologna-proces ; geen enkele universiteit was erin geslaagd de top 100 te bereiken, plagiaat was schering en inslag (Poetin en zijn minister van cultuur Medinski worden ervan beschuldigd)
• de gemiddelde levensverwachting in Rusland was een van de laagste ter wereld
• de Russische cultuur is nog nooit zo impopulair geweest als sinds de oorlog.

Het boek van Etkind bevat veel oneliners en provocerende beweringen die tot nadenken stemmen. Zo zou onverdiend geld geen vrijheid brengen (74) – hoe hoger het inkomen van grondstofrijke landen hoe minder democratisch het regime. Etkind wil Poetins bewind niet verklaren vanuit zijn Sovjetverleden of als een heropleving van het oude Rusland ; hij stelt : ‘Individuen en instellingen, en niet zozeer een nationale traditie, waren verantwoordelijk voor het onderdrukken van demonstraties, het stelen van triljoenen en het ontketenen van de oorlog’ (90). Het conflict met Oekraïne ziet hij als ‘een oorlog tussen generaties’ : de oude (Sovjet-) generatie van politieke leiders in Rusland tegenover jonge politici in Oekraïne (120). De toekomstverwachtingen ziet hij dramatisch : wat nu in Rusland gebeurt, is ‘dom kwaad’ en dat vernietigt zichzelf door fouten te maken die tot mislukking leiden (139).

Hij kijkt naar de geschiedenis en ziet dat de nederlaag in de Krimoorlog (1856) en in de Russisch-Japanse oorlog (1905) leidde tot nederlagen én daardoor tot hervormingen. Hij voorspelt dan ook de ineenstorting van de Russische federatie (de ‘defederatie’). Op de laatste bladzijden van zijn boek (173-175) schetst Etkind een mogelijk scenario van hoe de oorlog uiteindelijk zal eindigen : de incompetente leiders verliezen de oorlog, moeten herstelbetalingen ophoesten, kunnen hun olie niet meer verkopen, de bevolking keert terug naar eigen productieve arbeid, regio’s eisen onafhankelijkheid op, de Federatie wordt ontmanteld.